Digital Independence Day: op naar het open sociale web

Gebruikt jouw organisatie Facebook, Instagram of X? Elke dag dat je daar blijft, maak je je publiek afhankelijker van dataslurpende platforms met verslavende algoritmes, zonder dat je weet of mensen jouw content daadwerkelijk te zien krijgen. Hoog tijd dus om te beginnen met alternatieven waar je zelf de regie over hebt!

Op het open sociale web kun je je publiek ook bereiken via platforms die niet in handen zijn van één bedrijf, en waar mensen iets te kiezen hebben. Door je posts ook dáár te delen, maak je je publiek ook minder afhankelijk van de commerciële platforms.

De grote commerciële platforms willen het liefst alles en iedereen bij zich houden met verslavende algoritmes en het pushen van extreme en polariserende content, om de aandacht van de mensen te verkopen op een advertentiemarkt. Gelukkig zijn er ook social media die dat anders doen. Het belangrijkste kenmerk van deze alternatieve social media is dat zij bewust kiezen voor een open structuur, waarbij verschillende sites en apps samen kunnen werken en zo één groot netwerk vormen. Ze bieden mensen de vrijheid om zelf te kiezen bij welke aanbieder ze zich prettig voegen en van welke app(s) ze gebruik willen maken. En mocht dat ooit veranderen, dan kunnen ze ook makkelijker overstappen zonder hun sociale netwerk kwijt te raken.

2 zielen, 1 gedachte

In werkelijkheid zijn er eigenlijk twee grote ontwikkelingen binnen de alternatieve social media die een vergelijkbaar doel hebben (decentrale- en vrije social media), maar daarvoor een iets andere uitwerking hebben gekozen: Het Fediverse, met als bekendste platform Mastodon en de ATmosphere, met BlueSky als bekendste platform.

Handles
Op zowel het Fediverse als binnen het ATmosphere wordt gebruik gemaakt van handles om naar je account te verwijzen. Deze hebben alleen wel een andere vorm. Zo herken je ze:
Op het Fediverse gebruik je: @handle@platform.url. Voorbeeld: @toon@publicspaces.net.
In de ATmosphere heeft de handle altijd de vorm van een domeinnaam, zonder extra @-teken. Meestal is het @handle.server.url. Bijvoorbeeld: @marleen.oso.social. Maar het kan ook alleen een losse domeinnaam zijn zoals @publicspaces.net.

Fediverse

Het Fediverse is een gigantisch netwerk dat bestaat uit zo’n 37.000 verschillende platforms – van heel groot tot heel klein – die gebruikmaken van meer dan 550 verschillende software tools, die overwegend open source zijn. Wat al deze platforms met elkaar verbindt is dat ze gebruikmaken van eenzelfde protocol om berichten en posts met elkaar uit te wisselen: ActivityPub. Door gebruik te maken van dat protocol kunnen de mensen die zich op het ene platform aanmelden ook posts uitwisselen met de mensen die actief zijn op de andere platforms.

Het Fediverse is niet alleen gefedereerd (het systeem waarbij allemaal gelijkwaardige platforms met elkaar kunnen communiceren door gebruik te maken van eenzelfde protocol, net als e-mail), maar het is ook heel divers. De 550 verschillende software tools die gebruikt worden om het Fediverse te vormen hebben allemaal verschillende eigenschappen. Zo is Mastodon de meest gebruikte software die gebruikt wordt om te microbloggen (korte berichten zoals je die kent van X en Threads) en kan je met PixelFed een platform opzetten waar alles draait om het posten van plaatjes en foto’s, zoals je ook op Insta zou doen. Voor TikToks en social video kan je Loops gebruiken, en voor langere blogs en nieuwsbrieven à la Substack kan je Ghost gebruiken.

Een (bijna) volledig overzicht van de verschillende software waarmee je een platform kunt bouwen op het Fediverse kan je hier vinden: https://fedidb.com/software Maar voor je denkt: “Software om een eigen platform mee op te zetten???” laat je niet afschrikken. Het is namelijk niet per se nodig dat je zelf aan de slag moet met deze software. Er zijn namelijk genoeg mogelijkheden om je aan te sluiten bij bestaande platformen. Het Fediverse bestaat bij de gratie van allerlei initiatieven, stichtingen en organisaties die deze software voor je draaien en waar je je kunt aanmelden om een account te openen. Vaak kan dat voor iedereen gratis en voor niks, maar bij sommige platforms moet je eerst door een ballotage om goedgekeurd te worden. Bijvoorbeeld om vast te stellen dat je een echt mens bent of omdat de gemeenschap wordt gevormd door een specifieke doelgroep.
Op het Fediverse werkt het zo dat het platform waar je je aanmeldt jou in staat stelt om berichten, plaatjes en video te posten die vervolgens ook te zien zijn door jouw volgers die op andere platforms actief zijn.

Moderatie

Ieder platform neemt de verantwoordelijkheid op zich om alles ordelijk te laten verlopen en modereert posts als er klachten binnenkomen of als je de huisregels schendt. Ook kan het platform bepalen om de uitwisseling van berichten tussen bepaalde platforms wel – of juist niet – toe te staan. Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden om spam te weren van platforms die veel bots toelaten of als misbruik op de loer ligt omdat er gebrekkig beheer plaatsvindt. In sommige gevallen worden er ook blokkades opgeworpen op ideële gronden. Bijvoorbeeld als er duidelijke aanwijzingen zijn dat er vanuit die platforms racistische of onverdraagzame content wordt gepost. Ieder platform kan hier zelf invulling aan geven. Er valt dus wat te kiezen.

Mastodon.social

Mastodon.social is het grootste platform in het Fediverse en is opgezet door de makers van de Mastodon software. Dit platform loopt qua features altijd een beetje vooruit op de troepen en hier worden regelmatig nieuwe dingen getest die nog niet op andere platforms worden gebruikt. Om een beeld te krijgen van wat er op Mastodon.social zoal wordt gepost kan je hier kijken: https://mastodon.social/explore.

Mastodon.nl en mstdn.social

Wil je je liever aanmelden bij een platform wat dichter bij huis, dan kan dat bij Mastodon.nl of Mstdn.social. Beide platforms worden vanuit Nederland beheerd. Mastodon.nl wordt beheerd door de Stichting ActivityClub en Mstdn.social is een onafhankelijk particulier initiatief. Beide worden in de lucht gehouden door donaties.
Maar er zijn er nog meer. Kijk voor een overzicht van bijna alle Mastodon platforms waar je je kunt aanmelden op: https://joinmastodon.org/servers

PixelFed & Loops

De hierboven genoemde Mastodon-platforms richten zich voornamelijk op tekst-posts. Wil je met jouw organisatie een meer visueel georiënteerde doelgroep bereiken, kijk dan eens naar PixelFed (= alternatief voor Instagram) of Loops (= alternatief voor TikTok). Beide platforms kennen een stuk minder actieve gebruikers, maar sluiten misschien wel beter aan bij jouw doelgroep.

Het is bij het gebruik van een nieuw en onbekend platform dus niet alleen van belang dat je goede content post, je moet ook een strategie bedenken hoe je jouw doelgroep bekend kan maken met jouw accounts. Hiervoor kan je bijvoorbeeld andere – al bestaande – kanalen gebruiken. Zet bijvoorbeeld i.p.v. “Volg ons op Insta” eens een QR-code naar het PixelFed account in een folder of op een poster, pas de iconen op je website aan zodat niet alleen jullie Facebook-pagina wordt gevonden, maar ook het Loops account van de organisatie en verstuur een nieuwsbrief als er nieuwe foto’s en filmpjes zijn gepost.

Community’s

Omdat het Fediverse bestaat uit allemaal losse platforms die met elkaar kunnen verbinden is het ook een heel geschikt systeem om (kleine) gemeenschappen van een eigen plek te voorzien. Vaak is het niet vanzelfsprekend dat alle gesprekken gedeeld kunnen worden met het héle wereldwijde netwerk, maar is selectief delen met een specifieke andere groep gewenst. Op dit idee speelt Bonfire mooi in, met software waarbij je ultieme controle hebt over hoe je groepen wilt samenstellen en zelf kunt bepalen met wie je daar deelt.

Lees bijvoorbeeld eens hoe Mentaal.nl hiermee aan het experimenteren is: https://publicspaces.net/2026/10/16/mentaal-nl-test-bonfire-voor-communitys-in-de-ggz/

Zelf hosten

Wil je de ultieme controle hebben over jouw platform dan kun je ervoor kiezen om voor jouw organisatie zelf een platform te hosten. Eén belangrijke reden daarvoor kan zijn dat je de domeinnaam van jouw organisatie terug wilt laten komen in de accounts zodat mensen kunnen zien dat de afzender betrouwbaar is. Een aantal organisaties in Nederland heeft daarom al eigen platforms opgezet waar medewerkers een account op hebben en waar organisatie-accounts op draaien.

Een paar voorbeelden:

• De Overheid, met o.a. het KNMI, Verkeersinfo van Rijkswaterstaat, en de Raad van State op: https://social.overheid.nl 
• NRC: https://nrc.social/
• Gemeente Amsterdam: https://amsterdam.social
• De Groene: https://social.groene.nl
• Follow The Money: https://social.ftm.nl/

Er zijn verschillende aanbieders die de servers voor jouw eigen platform kunnen beheren. Kijk eens bij Procolix of https://masto.host/ bijvoorbeeld of vraag je eigen IT-leverancier of webhoster.

ATmosphere

Naast het hele ecosysteem van de Fediverse bestaat er dus nóg een heel ecosysteem voor social media platforms dat geënt is op een ander communicatieprotocol – namelijk AT-Proto – met BlueSky als bekendste platform dat hier op draait. BlueSky is opgericht vanuit het oude (pre-Musk) Twitter en had als doel om Twitter ooit meer open te stellen en weerbaarder te maken. Als er meerdere grote Twitter-achtige platforms zouden zijn, zouden die naast elkaar kunnen bestaan en toch met elkaar kunnen verbinden. Bij het Fediverse draait de architectuur om een groot aantal kleine tot medium-grote platforms die elk een andere ervaring bieden. Voor het idee van één groot wereldomvattend dorpsplein kozen de initiatiefnemers van BlueSky daarom voor een andere technische basis: AT-Proto, waarbij je posts en de app die ze toont los van elkaar staan, zodat één app een overzicht van het hele netwerk kan bieden.

Het grote verschil

In het Fediverse is het platform waarbij je je hebt aangemeld de baas. Jouw posts worden gehost op hun server en zij bepalen met moderatie- en federatiebeleid wat anderen daarvan te zien krijgen. In de ATmosphere worden jouw posts op een PDS (Personal Data Server) gehost, maar bepaalt de app waarmee je de posts bekijkt (BlueSky in de meeste gevallen) wat je wel of niet ziet.

Moderatie en algoritmes

Omdat Twitter veel kritiek kreeg op de werking van hun algoritmes – die bepalen wat er in je tijdlijn komt en het beleid van de contentmoderatie (een beleid voor de hele wereld, ga er maar aanstaan) – hebben ze in het protocol mogelijkheden ingebouwd om algoritmes en moderatie los te koppelen van de aanbieders van apps en hosters van de content. Op die manier is het mogelijk om binnen een app bijvoorbeeld een andere moderatiedienst te koppelen. Eentje bijvoorbeeld die posts kan flaggen of taggen die aan bepaalde – voor jou belangrijke – kenmerken voldoen.

Een van de eerste initiatieven die daar gebruik van hebben gemaakt is BlackSky. Zij wilden graag dat posts extra werden gescand op racisme en de bescherming van gemarginaliseerde groepen. Door een eigen moderatiedienst te starten – gerund door vrijwilligers – konden mensen een extra veiligheidslaag inbouwen bij hun ervaring op BlueSky.

Naast Microbloggen zijn er talloze andere apps en initiatieven die nieuwe vormen van social media aan het ontwikkelen zijn. Net als bij het Fediverse is het AT-protocol namelijk niet gebonden aan microbloggen alleen. Hier vind je een overzicht van andere apps die op het AT-protocol zijn gebouwd.

BlueSky

BlueSky is de grootste app die gebruikmaakt van het AT-protocol. Als oprichters en ontwerpers van het protocol zitten zij daarbij aan de knoppen. Het Fediverse is gebaseerd op een open protocol – dat beheerd wordt door de w3c standaarden organisatie (die ook de protocollen van het world wide web beheert). AT-proto is wel openbaar en vrij te gebruiken, maar de ontwikkeling ervan verloopt minder democratisch. Er zijn wel initiatieven die het AT-proto ook tot een échte standaard willen maken en onder te brengen bij de Internet Engineering Task Force, maar dat is nog in ontwikkeling.

BlueSky is dan ook geen non-profit, maar een Amerikaans bedrijf dat op termijn in staat moet zijn om de investeringen die zijn gedaan door durfinvesteerders weer terug te verdienen. Hoe ze dat gaan doen is nog niet helemaal duidelijk. Vooralsnog zet het bedrijf geen advertenties in en verzamelt het geen data om dat terug te verdienen, maar wordt er wel gekeken naar mogelijkheden voor exclusieve content en betaalde abonnementen.

EuroSky

Omdat BlueSky een bedrijf is dat in de VS gevestigd is, en daarmee ook onder de Amerikaanse wetgeving valt is vanuit het Europese continent de wens uitgesproken om ook een Europese tak van het ATmosphere netwerk op te bouwen. Vanuit Nederland is de Stichting Modal begonnen aan de bouw van EuroSky. EuroSky gaat alle onderdelen van de BlueSky infrastructuur opbouwen, maar dan gehost in Europa en beheerd door de Europese non-profit. Dat doen ze stap voor stap, want e.e.a. heeft tijd en geld nodig. Maar nu al kun je vrij eenvoudig je BlueSky account migreren naar EuroSky, waarbij je al je volgers én je posts gewoon meeneemt. Meer dan 37.000 accounts gingen je voor, een no-brainer: https://portal.EuroSky.tech/create-account

De Modal Foundation ontwikkelde daarnaast de app MU, een Europese app waar je gewoon alles kan zien en lezen dat ook op BlueSky verschijnt.

Oso.social

Afgelopen week is tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven Oso.Social gelanceerd door onze partner Waag, in samenwerking met EuroSky. Het platform komt in januari 2027 voor iedereen beschikbaar. Oso.social wordt een sociaal media platform zoals BlueSky en EuroSky maar met een aantal unieke features en partners. Zo doen een groot aantal Nederlandse journalistieke organisaties mee en heeft het een speciale uitbreiding voor culturele evenementen.

Zelf hosten

Zelf je eigen BlueSky hosten is niet eenvoudig. Maar dat wil niet zeggen dat je niet bepaalde onderdelen in eigen hand kunt nemen.

Voor het hosten van je eigen PDS – de server waar jouw posts en media opgeslagen kunnen worden – is door een goede systeembeheerder of hostingpartij nog wel te doen. Daarmee kan je zelf bepalen wat er met jouw data gebeurt.

Als je jouw accountnaam aan een eigen domeinnaam wilt koppelen – zodat duidelijk is wie de afzender is – dan kan dat ook zonder zelf ook maar iets te hosten. In het AT-protocol is je identiteit namelijk los te koppelen van de provider van het platform. In de BlueSky app kan je via Settings → Account → Handle → I have my own domain je eigen domeinnaam instellen.

Wil je – net als Waag – je eigen social app lanceren, gebaseerd op de infrastructuur van EuroSky, dan kan dat met Mu Studio: https://EuroSky.tech/mu-studio/

W social

En dat is er ook nog W social. W ssocial is onlangs breed aangekondigd als hét Europese social media platform. Het wordt sterk omarmd door de Europese Commissie, die er ook op vertegenwoordigd is. Helaas hangen er rondom w.social – dat ook op AT-proto is gebaseerd – nogal wat controverses. Zo wil het bedrijf van W social gebruikersdata gebruiken om AI-modellen te trainen, hebben ze hun versie van de oorspronkelijk open source broncode van het platform closed source gemaakt, waardoor de werking niet meer te valideren is en zijn er onlangs gevoelige gebruikersgegevens gelekt, terwijl ze juist prat gaan op hun privacyvriendelijke insteek.

Nu mag je als organisatie natuurlijk zelf weten bij welk platform je je aansluit. Maar w.social laat zien dat qua OPEN (ook een belangrijke waarde uit het PublicSpaces manifest) niet zo goed scoort. Meer lezen over de controverses van W social kan hier.

Hyves

Onlangs maakte het grootste Nederlandse social media platform Hyves een doorstart. Het nieuwe Hyves is onderdeel van MediaHuis, de uitgeverij van o.a. de Telegraaf en NRC. Hyves zegt een privacyvriendelijk en Europees social media platform te willen zijn. Helaas blijkt na onderzoek van Follow The Money, dat die bewering nog niet 100% klopt. En ook na navraag van PublicSpaces blijkt dat ze voorlopig geen ambitie hebben om een open standaard toe te passen om verbinding te maken met andere (open) social media platforms. Meer lezen over wat PublicSpaces van Hyves vindt?

Bridges

Het Fediverse en de ATmosphere zijn op dit moment twee verschillende werelden. Dat komt omdat de onderliggende technologie fundamenteel van elkaar verschilt. Bij het Fediverse draait het om een netwerk van verbonden platforms en in de ATmosphere proberen ze één groot platform te maken. Toch zien de tijdlijnen in de apps er vaak min of meer hetzelfde uit. Zou het niet mooi zijn als je vanuit een Fediverse platform mensen met een ATmosphere account zou kunnen volgen en vice versa?
Er zijn initiatieven die beide netwerken met elkaar proberen te verbinden. Zo is er bijvoorbeeld platform-software die beide protocollen ondersteunt, zoals WAFRN of micro.blog.

Een andere insteek zijn zogenaamde ‘Bridges’: software waarmee bruggen worden gebouwd tussen de twee verschillende netwerken. De grootste werkende brug tussen het Fediverse en ATmosphere is Bridgy Fed. Deze brug zorgt er bijvoorbeeld voor dat je aan je Mastodon-account ook een BlueSky handle kunt koppelen. En het zorgt ervoor dat je via Mastodon ook BlueSky adressen kunt volgen.

Er zit wel een addertje onder het gras. Het is namelijk niet mogelijk om twee bestaande accounts aan elkaar te koppelen, maar elk account krijgt op het andere netwerk een nieuwe handle:

Een nadeel aan Bridgy Fed is wel dat het een centrale afhankelijkheid introduceert en dat hun software op google infrastructuur draait. Daarom wordt er op dit moment met – een Europese samenwerking European.social – waar PublicSpaces bij betrokken is – onderzocht hoe er in Europa een bridge gebouwd kan worden die onafhankelijk van big tech werkt en waarbij de data veilig en in Europa blijft.

Cross-post software

Vind je het maar gedoe om wéér een extra sociaal medium te moeten ondersteunen en daar apart op te moeten posten, kijk dan eens naar de open source tool MixPost. MixPost is een social media tool waarmee je eenvoudig je social media campagnes kunt inplannen. MixPost ondersteunt naast Mastodon, PixelFed en BlueSky ook nog de andere platforms waar je misschien nog niet direct afscheid van wilt nemen. Zo kan je geleidelijk overstappen en eenvoudig experimenteren op open social media platforms.

Mixpost biedt non-profits 30% korting op de standaard prijs: https://mixpost.app/pricing

De cijfers

We kunnen het niet over nieuwe sociale media platforms hebben zonder de schaal ervan te duiden — al is ‘bereik’ op deze platforms een lastig te vangen begrip: een berichtje dat voorbijkomt in een tijdlijn zegt weinig over daadwerkelijke impact. Wel is duidelijk dat het open sociale web groeit.

Volgens het Nationaal Social Media Onderzoek 2026 gebruiken inmiddels ruim 200.000 Nederlanders dagelijks Mastodon, een toename van meer dan 100.000 ten opzichte van 2025. Op de ATmosphere schat atproto.nl zo’n 230.000 actieve Nederlandse accounts. Die aantallen zijn nog klein vergeleken met de grote commerciële platforms, maar de groei is structureel — en reden genoeg om als organisatie vindbaar te zijn op het open sociale web.

Tot slot

Het open sociale web is nog volop in ontwikkeling. De twee smaken – Fediverse en ATmosphere – kunnen naast elkaar bestaan en dienen elk een ander doel. De ATmosphere probeert een groot globaal dorpsplein te realiseren terwijl op het Fediverse een archipel van kleinere platforms floreert. Op welk deel van het open sociale web je je als organisatie wilt profileren hangt erg af van de vraag welk doel je nastreeft? Wil je vooral een zo groot mogelijk publiek bereiken? Dan sluit de ATmosphere, met zijn ene grote netwerk en betere doorzoekbaarheid, daar goed bij aan. Zoek je liever een kleinere, hechte gemeenschap rond een specifiek onderwerp? Dan biedt het gevarieerde Fediverse – met haar gespecialiseerde platforms – daar meer ruimte voor.

Ook op het gebied van autonomie en zeggenschap verschillen de platforms ook flink. Als organisatie een eigen ATmosphere infrastructuur opzetten is misschien wat veel gevraagd. Met de bouwstenen die EuroSky aanbiedt is het wel mogelijk om een deel ervan naar je eigen hand te zetten. Maar voor de meeste organisaties die iets willen in de ATmosphere is een account openen bij de non-profit EuroSky of straks bij oso.social wellicht de makkelijkste eerste stap.

Voor een 100% onafhankelijke eigen infrastructuur waar je zelf de baas bent en geen afhankelijkheden hoeft te hebben van derden biedt het Fediverse verreweg de meeste oplossingen. Tussen het grote aanbod aan open source softwarepakketten vind je vrijwel zeker een pakket dat bij je past. Of het nu een groot microblog-platform is met Mastodon, een kleine server op een Raspberry Pi met LittleFedi, een platform om plaatjes mee te delen met PixelFed of een community van een veilige omgeving te voorzien met BonFire. Er is voor ieder wat wils.

Wil je een vollediger, handpicked overzicht door PublicSpaces van Nederlandstalige Mastodon-, PeerTube- en Pixelfed-servers? Check de Kennisbank.